آسبادهای نهبندان؛ کهن‌ترین آسیاب‌های بادی جهان در قلب کویر

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی نهبندان خبر، آسبادها یا آسیاب‌های بادی، از دیرباز در مناطق شرقی ایران به‌ویژه سیستان و خراسان جنوبی رواج داشته‌اند. مسعودی و استخری، جغرافی‌دانان نامدار قرون گذشته، از این آسیاها یاد کرده‌اند و ساختار آن‌ها را با آسیاب‌های بادی اروپایی متفاوت دانسته‌اند. در نهبندان، وزش بادهای یکصدوبیست روزه سبب شده تا این تکنیک کهن حداقل از یک هزار سال پیش در این منطقه رواج داشته باشد. امروزه آسبادهای برجای‌مانده در شهر نهبندان، به احتمال زیاد در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ساخته یا تجدید بنا شده‌اند.

روایتی از سفرنامه‌نویسان

بسیاری از سیاحان و پژوهشگران خارجی در سفرهای خود به ایران، از آسبادهای نهبندان دیدن کرده و توصیف‌های ارزشمندی از آن‌ها به جا گذاشته‌اند. «ییت»، افسر انگلیسی که در سال ۱۸۹۴ میلادی از نهبندان عبور کرده، در گزارش خود می‌نویسد: «ساختمان این آسبادها به این شکل است که یک ستون به طور قائم قرار می‌گیرد و دو دیوار آن را در جهات جانبی مهار می‌کنند... ارتفاع ستون به ۶ متر می‌رسد و پره‌هایی که از نی ساخته شده‌اند به آن متصلند و باد آن‌ها را به گردش در می‌آورد.»

«خانیکوف» نیز در سفرنامه خود به توصیف این سازه‌ها پرداخته و «سون هیدن» در اوایل قرن بیستم گزارش می‌دهد که در آن زمان ۷۵ آسباد در شهر نه فعال بوده است. «گابریل آلفونس» نیز از دیگر پژوهشگرانی است که این اثر تاریخی را بررسی کرده است.

مهندسی شگفت‌انگیز یک سازه بومی

آسبادهای نهبندان از دو بخش اصلی تشکیل شده‌اند: «آسیاخانه» در بخش زیرین و «بخش فوقانی» که چرخ باد در آن قرار می‌گیرد. آسیاخانه اتاقی به ابعاد حدود ۷×۷ متر و ارتفاع ۳.۵ متر است که سقف گنبدی‌شکل دارد و سنگ آسیاب با تمام تجهیزات آرد در آن جای گرفته است.

بخش فوقانی شامل دو دیوار بلند به ارتفاع حدود ۷ متر است که چرخ باد در میان آن‌ها قرار می‌گیرد. دیواری که رو به شمال ساخته می‌شود و «پَکُرِک» نام دارد، نیمی از مسیر باد را باز می‌گذارد تا باد مستقیماً به سوی نیمی از چرخ باد هدایت شود و پره‌ها تنها در یک جهت بچرخند.

ارتفاع چرخ باد حدود ۵.۵ متر است و میله اصلی آن از چوب چنار ساخته می‌شود. چرخه باد از هشت میله عمودی و پنج ردیف میله افقی تشکیل شده که با طناب و میخ‌های چوبین به هم پیوند خورده‌اند. هر بال این چرخ مجهز به ۳ تا ۴ دسته نی نازک است. فضایی که چرخ باد اشغال می‌کند، مساحتی در حدود ۸۵ متر مربع است.

بازدهی شگفت‌انگیز؛ از کویر تا سفره‌های گندم

بر اساس محاسبات پژوهشگران، حد متوسط بازدهی آرد هر آسیاب بادی در ۲۴ ساعت یک تن و در طول فصل وزش باد ۱۲۰ روزه نزدیک به ۱۲۰ تن است. بدین‌سان آسیاب‌های پنج‌گانه شهرستان نه در سال ۱۹۶۳ میلادی در طی فصل ۱۲۰ روزه می‌توانستند ۶۰۰۰ تن گندم را آرد کنند که کمیتی قابل توجه است و مورخان تکنولوژی را دچار شگفتی می‌کند.

بر اساس محاسبات «ا. گابرین»، در اواسط فصل ۱۲۰ روزه، سرعت باد در نه ۳۲ متر در ثانیه و سرعت گردش چرخ باد ۱۲۰ دور در دقیقه بوده است. با در نظر گرفتن کارآیی ۵۰ درصدی، قدرت این‌گونه آسیاب در حدود ۷۵ اسب بخار خواهد بود.

آسیابان باید شخصی ماهر و کاردان می‌بود، چرا که با کمی غفلت گندم یا خوب نرم نمی‌شد یا خیلی نرم می‌شد. اگر آس خوب آرد نمی‌کرد، در پایان فصل کار آس نیاز به تیز شدن داشت و آسیابان با نوعی کلنگ که به آن «کِتنَک» گفته می‌شد، سطح سنگ را ناصاف می‌کرد.

وضعیت کنونی و ضرورت حفاظت

امروزه آسبادهای شهر نهبندان در داخل کوچه‌ای به همین نام قرار دارند. از مجموع ۶۰ آسباد تاریخی، تنها ۱۴ نمونه برجای مانده است. ساختمان‌های مسکونی در جای تعدادی از آسبادهای تخریب‌شده ساخته شده‌اند و از این رو آسبادها در یک رشته موازی و پیوسته به چشم نمی‌خورند. در حال حاضر در سه قسمت کوچه، به ترتیب در شرق ۵ آسباد، در میانه ۳ آسباد و در کمی به سمت غرب ۱ آسباد سالم برجای مانده‌اند.

این اثر تاریخی در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۴۵۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با این حال، تعیین حریم برای این اثر انجام نشده و کارشناسان بر ضرورت تعیین حریم و ابلاغ ضوابط و محدودیت‌هایی برای ساخت‌وساز در حریم این آثار تأکید دارند.

عوامل طبیعی چون وزش بادهای صدوبیست روزه، باران و فرسایش، از دلایل تخریب این سازه‌ها به شمار می‌روند. همچنین تعدادی از آسبادها کاملاً تخریب شده و جای آن‌ها ساختمان‌های مسکونی ساخته شده است.

آسبادهای نهبندان؛ جاذبه‌ای برای گردشگری پایدار

آسبادهای نهبندان نه تنها به عنوان یک اثر تاریخی و فرهنگی ارزشمند، بلکه به عنوان یک جاذبه گردشگری منحصر به فرد در قلب کویر خراسان جنوبی شناخته می‌شوند. این سازه‌های خشتی و سنگی، روایتی زنده از هوش و خلاقیت مردمان این دیار در بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر هستند. گردشگران می‌توانند با بازدید از این آثار، با مهندسی شگفت‌انگیز نیاکان خود آشنا شوند و از نزدیک ببینند چگونه باد، این موهبت طبیعی، به خدمت انسان درآمده است.

مسئولان میراث فرهنگی نیز بر این باورند که با تعیین حریم و ساماندهی این محوطه، می‌توان آسبادهای نهبندان را به یکی از قطب‌های گردشگری فرهنگی در شرق کشور تبدیل کرد. بی‌شک، حفظ و معرفی این میراث کهن، گامی مهم در جهت توسعه گردشگری پایدار و معرفی تمدن غنی ایران به جهانیان خواهد بود.

انتهای خبر/